713 SAYLI TABORUN QEYRƏT DASTANINDAN BİR SƏHİFƏ
...Azərbaycanın taleyi elə oğullar yetişdirib ki, onların doğulduğu kənd ayrı olsa da, ürəklərində daşıdıqları Vətən bir olub. Çünki həqiqi vətənpərvərlik xəritəyə baxıb bölgə seçmir; o, torpağın harasında təhlükə varsa, oranı öz evi bilir. Əfilağa Həsənov da belə adamlardan idi.
Cəlilabadın Günəşli kəndində doğulsa da, Laçının dağını, Ağdərənin səngərini, Vəng kəndinin od içində qalan torpağını öz doğma yurdu kimi qorumağa getmişdi.
1957-ci ilin iyununda dünyaya göz açan Əfilağa, 13 uşaqlı böyük bir ailənin ilk övladı idi. Böyük övlad olmaq təkcə yaş məsələsi deyil; bu, məsuliyyət deməkdir, yük deməkdir, ailənin taleyini çiyində daşımaq deməkdir. Hələ uşaqlıqdan həyat onu sərtliyə, dözümə və zəhmətə öyrətmişdi. Günəşli kənd məktəbində oxuyan, sonra Bakı Maşınqayırma Texnikumunda təhsil alan Əfilağa adi əmək adamı kimi yaşayırdı. Zavod fəhləsindən sex rəisinə qədər yüksəlməsi də onun zəhmətə necə bağlı olduğunu göstərirdi.
Amma 1992-ci ildə Azərbaycanın artıq zavod səsinə yox, güllə səsinə oyanan ağır günləriydi...
Ölkə yalnız iqtisadi böhran yaşamırdı; millətin ruhu sınağa çəkilirdi. Şəhərlərdə insanlar sabaha ümid tapa bilmirdi, kəndlərdə analar oğullarını nigaran gözlərlə yola salırdı. Torpaq isə hər gün bir az da qan iyi verirdi...
O illərdə Vətən anlayışı kitablardakı söz olmaqdan çıxmışdı.
Vətən artıq yanan kənd idi...
Köç karvanı idi...
Ağlayan uşaq idi...
Murov yollarında donan ümid idi...
Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən olan sadə adamlar birdən-birə tarix yükünün altına girmişdilər. Dünənə qədər zavodda çalışan, ailəsini dolandıran, övlad böyüdən insanlar bir səhər oyandılar ki, ölkənin taleyi onların çiyinlərinə düşüb. Çünki səngərlər peşəkar qəhrəman yox, vicdanlı adam axtarırdı.
Əfilağa Həsənov da həmin vicdanın səsinə gedənlərdən oldu.
O anlayırdı ki, Laçın düşərsə, Cəlilabad da rahat olmayacaq. Ağdərə yanırsa, deməli Azərbaycanın hər evi yanır. Ona görə də o, doğulduğu kəndlə savaşdığı torpaq arasında fərq qoymadı. Çünki həqiqi vətənpərvərlər üçün Vətən yalnız yaşadığı yer deyil — uğrunda öldüyü torpaqdır.
1992-ci ilin o ağır günlərində səngərlərə gedən adamların çoxu hərbçi deyildi. Onlar həyatın içindən çıxmış adamlardı — fəhləydi, müəllimdi, sürücüydü, mühəndis idi... Amma hamısını birləşdirən bir həqiqət vardı:
Azərbaycan dağılarkən evdə oturmağı özlərinə yaraşdırmırdılar.
O illərin ən böyük faciəsi torpaq itkisi idisə, ən böyük möcüzəsi də belə insanların varlığı idi.
Çünki dövlət hələ tam formalaşmamışdı, amma millətin qeyrəti ayaqda idi...
Əfilağa Həsənov həmin çağırışı eşidənlərdən oldu. Könüllü şəkildə ordu sıralarına yazıldı və 713 saylı taborun birinci bölüyündə döyüş yoluna başladı. Laçın istiqamətində, Ağdərədə aparılan əməliyyatlarda iştirak etdi. O dövrdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən gələn insanlar eyni səngərdə dayanırdılar. Kimsə Cəlilabaddan, Yardımlıdan, Qərbi Azərbaycandan, Kəlbəcərdən, kimsə Qazaxdan, kimsə Laçından idi. Amma hamısının adı bir idi — Azərbaycan əsgəri.
Əfilağa Həsənov da həmin ruhun adamı idi.
Məhz bu ruhun adamları o illərdə hərbi-texniki baxımdan düşmənlə müqayisədə zəif olsalar da, iradələri, qeyrətləri və torpaq sevgiləri ilə tarix yazırdılar. O dövrün könüllüləri bəzən silahdan çox inama söykənirdilər. Çünki onların arxasında böyük dövlət mexanizmi yox idi; onları ayaqda saxlayan yalnız Vətən hissi idi.
Laçının 42 kəndinin azad olunması birbaşa mayor Süleyman Əhmədovun komandiri olduğu 713 saylı taborun adı ilə bağlıdır. Bu, sadəcə hərbi statistika deyildi. Bu, Azərbaycanın ilk nizamsız, ağrılı, amma qeyrətli müqavimət tarixinin ən şərəfli səhifələrindən biri idi.
Tabora daxil olan Rəhman İsgəndərovun komandiri olduğu 1-ci bölüyün, Vaqif Quliyevin komandiri olduğu 2-ci bölüyün, Budaq Nəsibovun komandiri olduğu 3-cü bölüyün döyüşçülərinin ayaq izləri Laçının hər qarış torpağında qalmışdı. O ayaq izləri yalnız keçilmiş yollar deyildi — onlar qanla çəkilmiş Vətən xəritəsi idi.
Laçının sərt qayalarında, dumanlı dağ yollarında, soyuq səngərlərində həmin insanların nəfəsi vardı. Onlar döyüşə təkcə silahla yox, bir millətin sınmaqda olan ruhunu ayaqda saxlamaq üçün girirdilər. Bəzən günlərlə ac qalır, bəzən sursat çatışmazlığı yaşayır, bəzən də şəhid yoldaşlarının cansız bədənini qoyub geri çəkilməmək üçün dişlərini sıxırdılar. Çünki bilirdilər ki, geri çəkilən təkcə bir bölük yox, bütöv bir xalqın ümidləri ola bilər.
Əfilağa Həsənov kimi döyüşçülər üçün Laçın artıq coğrafi məkan deyildi. Orada Vətənin namusu qorunurdu. Ona görə də Cəlilabaddan gələn bir insan Laçının dağlarında canını fəda etməyi özünə borc bilirdi.
Bu gün Laçının azad edilmiş torpaqlarına baxanda insan anlayır ki, o zəfərin ilk təməli məhz 1992-ci ilin o könüllü ruhlu insanları tərəfindən qoyulmuşdu. Onlar bəlkə müasir silahlara malik deyildilər, amma düşmənin heç vaxt sahib ola bilmədiyi bir şeyə malik idilər — Vətən uğrunda ölümə tərəddüdsüz getmək iradəsinə...
Və buna görə də 713 saylı taborun adı yalnız hərbi birlik adı deyil; o, Azərbaycanın ən çətin vaxtlarında ayaqda qalan milli ruhunun simvollarından biridir.
Əfilağa 1992-ci ilin 2 sentyabrında Ağdərənin Vəng kəndi uğrunda gedən qeyri-bərabər döyüşdə şəhid oldu. O gün Vəng uğrunda təkcə bir kənd savaşmırdı — əslində Azərbaycanın sabahı savaşırdı. Çünki Vətən anlayışı sadəcə doğulduğun yer deyil, uğrunda can verdiyin torpaqdır.
Vəng döyüşü Qarabağ savaşının ən ağır və ən faciəli səhifələrindən biri kimi yadda qaldı. Döyüş öncəsi əldə olunan kəşfiyyat məlumatları yanlış çıxmışdı. Ərazi ilə bağlı verilən məlumatlarla reallıq arasında ciddi fərq vardı. Düşmənin say üstünlüyü, texniki imkanları və yerləşdiyi mövqelər düzgün qiymətləndirilməmişdi. Halbuki həmin dövrdə bölgədə əlavə qüvvələr də mövcud idi. Amma nədənsə Vəng əməliyyatına əsas ağırlıq yenə “713”-ün üzərinə düşdü. Sanki ölümün içinə təkbaşına göndərilmişdilər...
Buna baxmayaraq geri çəkilmədilər. Bölük komandirləri Rəhman İsgəndərovun, Vaqif Quliyevin və Budaq Nəsibovun başçılığı altında qurd ürəkli oğullar son güllələrinə, son nəfəslərinə qədər döyüşdülər. Onlar anlayırdılar ki, bəzən geri çəkilmək sadəcə mövqeni yox, ruhu da itirmək deməkdir.
Həmin qanlı döyüşdə Vaqif Quliyevlə yanaşı, Əfilağa Həsənov və neçə-neçə igid Vətən oğlu şəhidlik zirvəsinə ucaldı. Əfilağa da o müqəddəs karvanın içində idi. Cəlilabaddan başlayan ömür yolu Ağdərənin Vəng kəndində sona çatdı...
Amma əslində bu, son deyildi.
Bu, Əfilağanın ölümlə bitməyən həyatının başlanğıcı idi.
Çünki bəzi insanlar yaşadıqları qədər yox, uğrunda şəhid olduqları amal qədər yaşayırlar. Əfilağa da artıq bir insan ömrünün sərhədlərini aşmışdı. O, Vəng uğrunda döyüşənlərin simasında Vətən tarixinin susmayan ağrısına çevrilmişdi.
Vəng döyüşü həm də bir həqiqəti ortaya qoydu: bəzən ordular texnika ilə deyil, inamla savaşır. O gün həmin yüksəkliklərdə silahdan çox iradə döyüşürdü. Sayca az, imkan baxımından zəif olan bu oğullar düşmənin qarşısında geri çəkilməməklə gələcək nəsillərə qeyrət dərsi verdilər.
Onların bəzisi torpağa düşdü, amma heç biri tarixdən düşmədi...
Bu gün Cəlilabadda, Günəşli kənd qəbiristanlığında onun məzarı önündə dayananda adam qəribə bir həqiqəti anlayır: Azərbaycanın bütövlüyünü bölgələr deyil, şəhid məzarları birləşdirib.
O məzar bizə deyir ki, Laçın uğrunda Cəlilabadlı ölə bilirsə, deməli bu ölkə bir orqanizmdir. Bir yerindən yara alan Azərbaycanın ağrısını başqa bölgənin oğlu öz canıyla bağlayırsa, deməli bu xalq hələ yaşayır. Deməli, Vətən anlayışı coğrafiyadan böyük anlayışdır.
Əfilağanın məzarı həm də səssiz ittiham kimidir... Bugünkü rahatlığın hansı qiymətə başa gəldiyini unutmaq istəyənlərə qarşı susaraq danışan bir yaddaşdır o. Çünki şəhidləri yalnız anmaq kifayət etmir; onların niyə döyüşdüyünü də unutmamaq lazımdır.
Əfilağa Həsənovun həyatı göstərdi ki, Vətən sevgisi bəzən insanın doğulduğu kənddən başlayır, amma mütləq bütün Azərbaycana çevrilir.
Və bəlkə də buna görə Cəlilabaddakı o məzar hələ də susmur...
Çünki o torpağın altında yatan adam, üstündə yaşayanlara bir sual verir:
“Azərbaycanı mənim qədər sevə bildinizmi?”
İGİD TEYMURLU
Tv713.az