İGİD TEYMURLU
DƏYİŞƏN SİASİ DEKORASİYALAR, DƏYİŞMƏYƏN MİLLİ XƏTT
Bahəddin Həzinin Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı haqqında yazdığı geniş məqaləni oxudum. Zaman indi çox şeyi yerbəyer edir. Bu, yazının ruhundan da sezilməkdə. Yazı zahirdə nostalji esse təsiri bağışlasa da, onun sətiraltısında uzun illərin siyasi və ideoloji qarşıdurmasına verilmiş gecikmiş bir etiraf yatır.
Məqalədə ən diqqətçəkən məqam budur: müəllif istər-istəməz qəbul edir ki, Sabir Rüstəmxanlı Meydana təsadüfən gəlmiş adam deyildi. O, Meydana öz şöhrəti, öz sözü, öz oxucusu və artıq formalaşmış milli mövqeyi ilə gəlmişdi. Bu, təsadüfi vurğulanmış detal deyil. Çünki illərlə müəyyən çevrələr tərəfindən cəmiyyətə belə bir fikir sırınırdı ki, guya milli hərəkatın bütün yükünü yalnız müəyyən siyasi qruplar daşıyıb, digər fikir adamları isə ya kölgədə qalıb, ya da sonradan “yaradılıb”.
Halbuki tarix başqa şey deyir.
Sabir Rüstəmxanlının poeziyası da, publisistikası da sovet ideoloji qəliblərini çoxdan yarıb keçmişdi. O dövr üçün “Ömür kitabı” təkcə ədəbi hadisə deyildi — milli özünüdərk hadisəsi idi. Bir çoxları kabinetlərdə ehtiyatla susarkən, bəziləri gələcək siyasi karyerasının hesabını apararkən, Sabir Rüstəmxanlı artıq xalqın içindəydi və xalqın dili ilə danışırdı. Onun şeirləri Meydana çıxmazdan əvvəl xalqın ruhunda Meydan qurmuşdu.
Bahəddin Həzinin yazısında başqa bir maraqlı məqam da var. Müəllif bir tərəfdən “dəyişmək” tezisini ortaya atır, digər tərəfdən isə etiraf edir ki, 30-40 ildə dəyişməyən adam yoxdur.
Amma burda əsas məsələ dəyişmək deyil. Əsas məsələ hansı dəyərin üzərində qalmaqdır.
Sabir Rüstəmxanlı haqqında nə düşünülür-düşünülsün, bir həqiqət dəyişmir: onun milli dövlətçilik xətti, türkçülük düşüncəsi, Azərbaycan və Turan mərkəzli mövqeyi heç vaxt itməyib. O, siyasi dəbə uyğun mövqe dəyişən adamlardan olmayıb. Dəyişən zaman olub, dəyişən siyasi dekorasiyalar olub, dəyişən dünənin “toxunulmaz bütləri” olub.
Rüstəmxanlı isə dünən hansı amalın adamı idisə, bu gün də həmin amalın yükünü daşıyır.
Ən maraqlısı isə budur:
Əgər Bahəddin Həzinin düşündükləri doğrudan da düppədüzdürsə və yazdıqları həqiqətin etirafıdırsa, onda illərlə sizin radikal müxalifətiniz və onun mətbu orqanları niyə Rüstəmxanlı fenomenini çevrimdışı etməyə çalışdı? Niyə onun milli mübarizədəki rolunu sistemli şəkildə kiçiltməyə cəhd edildi? Niyə Rüstəmxanlı həqiqətləri cəmiyyətə olduğu kimi çatdırılmadı?
Nə əcəb “bir-iki cızma-qara yazan şair” deyib onu aşağılamağa çalışan musaurudlar danışanda susuldu? Nə əcəb Bulqakovun “it ürəklilərini” xatırladan eynullafətullayevlər Sabir Rüstəmxanlı haqqında hədyan yazanda həmin “Şair” millətin seçilmişi kimi müdafiə olunmadı?
Yaxud təmsil olunduğunuz çevrələr Rüstəmxanını “cib müxalifəti” adlandıranda niyə gerçəklər deyilmədi? Niyə cəmiyyətə kimin milli davanın adamı, kimin isə siyasi laboratoriyaların məhsulu olduğu açıq göstərilmədi?
Çünki həqiqət acıdır:
Sabir Rüstəmxanlı heç vaxt hansısa siyasi layihə olmayıb. O, Siz deyən kimi, "özünü özü yaratmış adamlardandır".
Onun arxasında nə oliqarx şəbəkəsi vardı, nə siyasi sponsorlar, nə də xarici mərkəzlər. Onun əsas dayağı Sözü idi. Elə buna görə illər keçsə də, onun haqqında danışanda insanlar hələ də ilk növbədə kitablarını, şeirlərini, publisistikasını xatırlayırlar.
Bu gün bir çox “siyasi qəhrəman”ların adı yalnız köhnə qəzet arxivlərində qalıb. Amma Sabir Rüstəmxanlının 15 cildlik əsərləri yaşayır və yaşayacaq. Onun ömür kitabının hər anı Sözün Sehrində, Sözün Möcüzəsindədir. Sabir bəyin əsərlərində bu millətin ağrıları, qorxuları, çıxış yolları və milli yaddaşı əks olunub. Yüz il sonra belə həmin mətnlər bu xalqın hansı ideallar uğrunda mübarizə apardığını anlatmağa davam edəcək.
Rüstəmxanlı heç vaxt susmayıb.
Heç vaxt geri çəkilməyib.
Heç vaxt mövqeyindən dönməyib.
Və ən əsası:
Rüstəmxanlı dəyişməyib, dəyişən zamandır.
Bu gün dünənin “mütləq həqiqət” kimi təqdim olunan adamlarının çoxu öz söylədiklərinin altından imza ata bilmir. Dünən bütləşdirilənlərin bir qismi bu gün öz siyasi keçmişindən qaçır. Amma Sabir Rüstəmxanlı hələ də “yazdıqlarımın, söylədiklərimin altından imza ataram” deyə bilir.
Çünki onun siyasəti də, publisistikası da şəxsi maraq üzərində deyil, milli düşüncə üzərində qurulub.
Məhz buna görə də publisistikada da, siyasətdə də həqiqi fikir adamlarının çəkisini azaltmağa çalışdılar. Əvəzində isə cəmiyyətə süni şəkildə parladılmış “qəhrəmanlar” təqdim edildi.
Ancaq zaman bir şeyi yenə sübut etdi:
Həqiqi şəxsiyyətlərin qarşısında saxta bütlər çox dayana bilmir. Bahəddin bəy də bütlərin sındırılma zərurətini anlamaq zorunda qalıb...
"..Hə, o başqa məsələdir ki, sən bu bilgiləri "siyasi bazarda" baha satıb, mənsəbə çatırsan, sənə olan sevgini və güvəni titullarla, şöhrətlə-filan "barter" edirsən.
Ancaq bəs adamın şöhrətə ehtiyacı yoxdursa! Öz şöhrətini də özü qazanıbsa! Üstəlik iki "Şöhrət" ordeninin birindən imtina edibsə!"...
Yazıdan təqdim etdiyim bu hissə diqqətimi cəlb etdi. Publisistikada buna çox vaxt “ikili mətn”, “sətiraltı polemika” və ya “kompliment içində tənqid” deyilir. Yəni müəllif zahirdə adamı tərifləyir, amma araya elə ifadələr yerləşdirir ki, oxucu həmin şəxslə bağlı şübhə, tərəddüd və ya mənfi assosiasiya da götürsün.
Bu üsulun məqsədi adətən üç şey olur:
açıq qarşıdurmadan yayınmaq;
həm tərifləyən, həm də tənqid edən kimi görünmək;
oxucunun şüuruna “amma...” toxumu atmaq.
Sənin gətirdiyin nümunədə də müəllif zahirən ehtiram göstərsə də, “siyasi bazar”, “barter”, “şöhrət”, “mənsəb” kimi sözlərlə əslində adamın səmimiyyətini müzakirəyə açır. Bu, artıq neytral tərif deyil — içində gizli ittiham daşıyan tərifdir...
Rüstəmxanlını kiçiltməyə çalışanların əsas problemi onun siyasi mövqeyi yox, xalq yaddaşındakı yeriydi. Çünki süni şəkildə yaradılan nüfuz zamanla sönür, amma xalqın ruhuna çevrilən söz qalır.
Zaman indi çox şeyi yerbəyer edir. Dünənin hay-küylü adları unudulduqca, bir həqiqət daha aydın görünür: siyasi səhnədə çox adam görünə bilər, amma milli yaddaşda yalnız şəxsiyyətlər qalır. Sabir Rüstəmxanlı isə artıq həmin yaddaşın içindədir...
