İGİD TEYMURLU
DÖVLƏTİN, CƏMİYYƏTİN VƏ SUSAN TƏBƏQƏLƏRİN ORTASINDA QALAN AZƏRBAYCAN GERÇƏKLİYİ
Bir vaxtlar kənd məktəblərində müəllim dərsə girəndə uşaqlar ayağa qalxardı. O ayağa qalxmaq sadəcə müəllimə hörmət deyildi — dövlətə, biliyə, gələcəyə olan inam idi. O sinif otaqlarında kasıb kəndlinin oğlu ilə fəhlənin qızı eyni partada oturardı. Hamı düşünərdi ki, oxumaq insanı yüksəldəcək, dövlət isə bu yüksəlişin təminatçısı olacaq.
İndi isə başqa mənzərə yaranıb.
Sinif otaqları əvvəlki kimi görünür, amma cəmiyyətin ruhu dəyişib. İnsanlar artıq ayağa qalxmır — çünki çoxları inamını itirib. Məmur məsuliyyətsizliyi ucbatından dövlətlə vətəndaş arasında görünməz bir məsafə yaranıb. Hakimiyyət özünü sabitliyin təminatçısı sayır, müxalifət özünü dəyişimin ünvanı kimi təqdim edir, xalq isə bu iki qütb arasında gündəlik yaşayış savaşına sıxılıb qalır.
Bugünkü Azərbaycanın əsas siyasi problemi təkcə iqtidar-müxalifət münasibətləri deyil. Problem daha dərindir: cəmiyyətin siyasi enerjisinin tükənməsi problemi.
Hakimiyyət uzun illərdir sabitlik tezisi üzərində dayanır. Müharibədən sonra bu tezis daha da gücləndi. Dövlət təhlükəsizlik, ərazi bütövlüyü və idarəetmə sabitliyini ön plana çıxardı. Bunun müəyyən sosial dayaqları da var. İnsanların bir hissəsi qarışıqlıq qorxusundan dəyişiklikdən ehtiyat edir. Çünki postsovet coğrafiyasında insanlar xaosun nə olduğunu görüblər.
Amma sabitlik təkbaşına inkişaf demək deyil.
Əgər vətəndaş öz hüququnun qorunduğunu hiss etmirsə, məhkəməyə güvənmirsə, sərbəst fikir bildirməkdən çəkinirsə, sosial liftlərin işləmədiyini görürsə, o zaman cəmiyyət zahirdə sakit görünsə də, daxilən yorğunlaşır. Yorğun cəmiyyət isə bir müddət sonra ya biganələşir, ya da aqressivləşir.
Bu gün Azərbaycanda ən təhlükəli məsələ məhz budur: biganələşmə.
İnsanların böyük hissəsi artıq siyasəti dəyişiklik vasitəsi kimi yox, tamaşa kimi izləyir. Çünki illərlə həm hakimiyyətin sərt siyasi dominantlığı, həm də müxalifətin parçalanmış və zəif görüntüsü cəmiyyətdə “heç nə dəyişməyəcək” düşüncəsini formalaşdırıb.
Müxalifətin də burada ciddi məsuliyyəti var.
Əgər müxalifət yalnız seçkidən-seçkiyə görünürsə, xalqın sosial ağrıları ilə davamlı bağ qura bilmirsə, daxili eqolar və şəxsi liderlik savaşları ümumi məqsədin önünə keçirsə, o zaman hakimiyyəti tənqid etmək yetərli olmur.
Cəmiyyət alternativə inanmaq istəyir. Sadəcə etiraza yox.
Bütün bunların fonunda isə ən ağır yük yenə adi insanların çiyinlərinə düşür.
FƏHLƏ səhərdən axşama qədər işləyir, amma qazancı həyatını dəyişmir.
KƏNDLİ torpaqla savaşır, amma bazar və sistem qarşısında özünü tək hiss edir.
ZİYALI isə iki od arasında qalır: ya susub rahat yaşamaq, ya danışıb risk almaq.
Əslində cəmiyyətin taleyini müəyyən edən əsas qüvvə məhz bu üç təbəqədir.
Kəndli bu xalqın köküdür. Torpaqdan qopan millət uzunömürlü ola bilmir. Amma kəndli illərlə yalnız seçki zamanı yada düşəndə, kənd təsərrüfatı sistemsiz idarə olunanda, kənd boşalmağa başlayır. Kənd boşalanda isə sadəcə evlər yox, milli yaddaş da boşalır.
Fəhlə dövlətin görünməyən sütunudur. Şəhərləri ayaqda saxlayan da, zavodu işlədən də, tikintini quran da odur. Amma fəhlənin əməyinə münasibət zəifləyəndə sosial ədalət anlayışı da zədələnir. Ədalətsizlik hissi isə cəmiyyətin daxilində səssiz qəzəb yaradır.
Ziyalıya gəlincə…
Ən ağır məsuliyyət bəlkə də onun boynundadır. Çünki ziyalı həqiqəti susduranda, cəmiyyət korlaşmağa başlayır. Hakimiyyətə yaxın olmaq ziyalını böyütmür. Əksinə, ziyalı hakimiyyətə yox, həqiqətə yaxın olanda dəyər qazanır. Əgər ziyalı öz sözünü siyasi sifarişə dəyişirsə, onda cəmiyyətin mənəvi sütunları çatlayır.
Dövlətin də bu təbəqələrə münasibəti yenidən düşünülməlidir. Dövlət yalnız itaət istəyən mexanizmə çevriləndə güclü görünə bilər, amma uzunömürlü ola bilmir. Güclü dövlət fərqli fikirdən qorxmayan dövlətdir. Konstitusion hüquq və azadlıqlar kağız üzərində yox, real həyatda hiss olunmalıdır. Söz azadlığı sadəcə şüar kimi qalanda, insanlar bir müddət sonra ya susur, ya da ölkədən gedir.
ÇIXIŞ YOLU NƏDİR?
Çıxış yolu nə yalnız sərt iqtidardadır, nə də emosional müxalifət ritorikasında.
Çıxış yolu dövlətlə xalq arasında itmiş etimadın bərpasındadır.
Bunun üçün:
qanun hamıya eyni işləməlidir,
sosial ədalət güclənməlidir,
siyasi rəqabət real olmalıdır,
ziyalı müstəqil qalmalıdır,
kəndli və fəhlə sadəcə statistik rəqəm kimi yox, dövlətin dayağı kimi görülməlidir.
Əks halda, cəmiyyət zahirdə sakit görünəcək, amma daxilən boşalacaq.
Və illər sonra yenə hansısa köhnə məktəbin sinif otağında müəllim dərs danışacaq. Amma uşaqlar ayağa qalxmayacaq. Çünki hörmət yalnız qorxudan doğmur. Hörmət inamdan doğur.
İnam itəndə isə ən böyük siyasi böhran başlayır.
