İGİD TEYMURLU
O, SUSDURULMUŞ YADDAŞI DANIŞDIRIRDI
Bəzi müəllimlər insanın yaddaşında yalnız keçdikləri dərslərlə deyil, formalaşdırdıqları dünyagörüşü, aşıladıqları dəyərlər və göstərdikləri mənəvi istiqamətlə qalırlar. Onların müəllimliyi sinif otağının sərhədləri ilə məhdudlaşmır; illər keçdikcə həmin müəllimlərin sözləri, münasibəti və həyata baxışı şagirdin düşüncəsində özünəməxsus bir məktəbə çevrilir. Yardımlı rayonunun Alçabulaq kənd orta məktəbində tarix müəllmim olmuş HEYBƏT GÜLÜMOV da məhz belə müəllimlərdən biri idi.
Heybət müəllim üçün tarix sadəcə keçmişdə baş vermiş hadisələrin xronoloji ardıcıllığı deyildi. O, tarixi xalqın yaddaşı, milli kimliyin əsas sütunlarından biri və gələcəyi düzgün dərk etməyin mühüm vasitəsi kimi qəbul edirdi. Azərbaycan tarixinə bağlılığı onun pedaqoji fəaliyyətində də aydın şəkildə özünü göstərirdi. Sovet dönəmindəki mövcud məhdudiyyətlərə, qadağalara və müxtəlif çətinliklərə baxmayaraq, o, hər zaman tarixi həqiqətləri şagirdlərinə çatdırmağın yollarını axtarır, onları hazır qənaətləri sadəcə qəbul etməyə deyil, düşünməyə, sual verməyə və araşdırmağa sövq edirdi.
Heybət müəllimin dərslərində tarix əzbərlənəsi faktlar toplusu deyil, dərk edilməli və sorğulanmalı bir elm sahəsinə çevrilirdi. O, şagirdlərinə hadisələrin yalnız “nə zaman” baş verdiyini deyil, “nə üçün” baş verdiyini, hansı ictimai-siyasi və sosial amillərlə bağlı olduğunu anlamağı öyrədirdi. Bu yanaşma onun pedaqoji metodunun əsas xüsusiyyətlərindən biri idi. Müəllim kimi məqsədi yalnız məlumat ötürmək yox, müstəqil düşünən, araşdıran və nəticə çıxara bilən şəxsiyyət yetişdirmək idi.
Onun zəngin kitabxanası isə ayrıca bir məktəb idi. Şagirdləri üçün kitabxananın qapıları hər zaman açıq idi. Heybət müəllim kitabı sadəcə məlumat mənbəyi kimi deyil, insanın intellektual və mənəvi inkişafının mühüm vasitəsi hesab edirdi. Şagird hansı mövzu ilə maraqlanırdısa, ona uyğun kitab tövsiyə edir, mənbə göstərir, bəzən bir sualın ardınca başqa suallar doğurur və araşdırmanın istiqamətini müəyyənləşdirməyə kömək edirdi. Onun kitabxanasına daxil olmaq bir növ başqa bir intellektual dünyaya daxil olmaq demək idi.
Heybət müəllimin müəllimliyinin ən qiymətli cəhətlərindən biri də şagirdlərinə münasibətində özünü göstərirdi. O, şagirdlərinin uğurunu öz uğuru kimi qəbul edir, onların nailiyyətlərinə səmimi qəlbdən sevinirdi. Şagirdinin hər hansı bir uğuru onun üçün sadəcə xoş xəbər deyildi; bu, müəllim əməyinin mənəvi nəticəsi idi. Buna görə də yetirmələrinin sonrakı həyat yolu, təhsili, elmi fəaliyyəti və ictimai mövqeyi onun üçün daim əhəmiyyət daşıyırdı.
Lakin Heybət müəllimin qayğısı yalnız uğurlu günlərlə məhdudlaşmırdı. Şagirdinin çətinliyi, narahatlığı, tərəddüdü və dərdi də onun üçün əhəmiyyətli idi. O, müəllimlik missiyasını yalnız dərs demək kimi qəbul etmirdi. Şagirdinin mənəvi yükünü bölüşməyə, ona dayaq olmağa, yol göstərməyə çalışırdı. Bəzən bir cümləsi, bəzən verdiyi bir kitab, bəzən də sadəcə diqqətlə dinləməsi insan üçün uzun illər unudulmayan mənəvi dəstəyə çevrilirdi.
Heybət müəllimin xarakterində diqqəti cəlb edən başqa bir xüsusiyyət isə daim öyrənmək və özünü inkişaf etdirmək istəyinin güclü olması idi. O, biliyin heç vaxt tamamlanmadığına inanırdı. Tarixçi üçün yeni mənbələrin araşdırılması, fərqli yanaşmaların müqayisəsi, əvvəllər məlum olmayan faktların üzə çıxarılması onun üçün davamlı elmi və intellektual axtarışın tərkib hissəsi idi. Tarixin gizli qalan səhifələrini araşdırmaq, mövcud məlumatları yeni mənbələrlə tutuşdurmaq və həqiqətə mümkün qədər yaxınlaşmaq onun düşüncə tərzinin mühüm istiqamətlərindən biri idi. Kəndimizdəki "Türbə" adlanan tarixi abidəyə, Sarı təpə deyilən yerdəki kurqan izlərinə, sonradan haqlarında gerçəkləri apaydın şəkildə öyrəndiyim müsavatçıların son səngər yerləri olan Yardımlı dağlarındakı izlərinə, milli kimliyimizə, toponimlərimizə bağlı araşdırma xarakterli fəaliyyəti də həmin istiqamətin tərkib hissələrindən idi.
Heybət Müəllimin fəaliyyətində tarixçiliklə pedaqogika bir-birindən ayrılmırdı. O, araşdırdığı tarixi şagirdinə çatdırır, şagirdində yaratdığı maraq isə onu yenidən araşdırmağa sövq edirdi. Beləliklə, müəllim və şagird arasında sadəcə bilik ötürülməsinə əsaslanan münasibət deyil, qarşılıqlı intellektual və mənəvi əlaqə yaranırdı.
İllər keçdikcə insan müəllimlərinin söylədiyi ayrı-ayrı fikirlərin əsl dəyərini daha dərindən anlayır. Gənclik illərində adi görünən bir tövsiyə sonralar həyat prinsipinə çevrilə bilir. Vaxtilə oxumağa həvəsləndirən, mənbə axtarmağı öyrədən, tarixi hadisələrə tənqidi yanaşmağa çağıran müəllimin təsiri insanın düşüncə sistemində uzun müddət yaşayır. Heybət müəllimin şagirdləri üçün də onun pedaqoji irsi məhz belə davam edən bir mənəvi məktəbdir...
Onun barmağını dişləyib etdiyi zarafatların ayrı bir ləzzəti var idi. Elə zarafat edirdi ki, adam istər-istəməz gülümsəyir, sonra həmin gülüş içində bir xatirəyə çevrilib uzun müddət yaşayırdı...
Mən əməliyyat olunanda Heybət Müəllimin mənə zəng edib kövrələrək ağlaması bu gün də qulaqlarımda səslənir. O səsdə bir müəllimin şagirdinə sevgisi, narahatlığı və səmimi insan duyğusu vardı. İllər keçsə də, həmin telefon danışığının təsiri yaddaşımdan silinməyib...
Bu gün Heybət Gülümov haqqında kiçicik bir xatirə yazarkən onu yalnız tarixçi və ya müəllim kimi xarakterizə etmək kifayət etmir. Onun şəxsiyyətində tarixə məsuliyyətli münasibət, müəllimliyə sədaqət, elmə maraq, kitaba sevgi və insana qayğı bir bütöv halında birləşirdi. Mən bunu o, bizə Sacilər dövlətini anladan zaman, Bütöv Azərbaycan həqiqətlərindən danışanda, Səlcuq imperiyasının türk-islam dünyasının və Azərbaycan tarixinin siyasi, hərbi və mədəni həyatındakı mühüm rolunu izah edəndə, tarixi şəxsiyyətlərimiz — Atropat, Cavanşir, Babək, Şah İsmayıl Xətai, Uzun Həsən, Cahanşah, Sultan Məsud və digər hökmdar və dövlət xadimlərimiz haqqında fəxrlə danışanda, bizə öz kitabxanasındakı kitabları oxudanda, yaratdığı kooperativdə insanları iş yeri ilə təmin edəndə görmüşdüm bunları.
O, Azərbaycan tarixini ayrı-ayrı hadisələrdən ibarət bir silsilə kimi deyil, xalqın dövlətçilik yaddaşı kimi təqdim edirdi. Sacilər, Salarilər, Şəddadilər, Atabəylər, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular və Səfəvilər haqqında danışarkən həmin dövlətlərin və hökmdarların Azərbaycan dövlətçilik tarixində tutduğu yeri xüsusi vurğulayırdı. Cavanşirin Albaniya dövlətçiliyindəki mövqeyindən, Babəkin ərəb xilafətinə qarşı mübarizəsindən, Şah İsmayıl Xətainin dövlət quruculuğundan danışanda isə tarix onun dərslərində sadəcə keçmiş olmur, milli yaddaşın canlı hissəsinə çevrilirdi.
Heybət müəllimin bizə ötürdüyü mesajlardan biri də Azərbaycanın parçalanmış taleyini anlamaqla bağlı idi. Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrini sadəcə iki tarixi sənəd kimi deyil, Azərbaycan torpaqlarının və xalqının siyasi baxımdan parçalanmasını rəsmiləşdirən mühüm hadisələr kimi izah edirdi. 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi ilə Talış xanlığının da daxil olduğu bir sıra Azərbaycan xanlıqlarının ərazilərinin Rusiya imperiyasının hakimiyyətinə keçməsi, 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi ilə isə Arazın hər iki tayındakı Azərbaycan torpaqlarının taleyinin daha da kəskin şəkildə ayrılması onun danışdıqlarında xüsusi yer tuturdu.
Yardımlının öz tarixi də onun söhbətlərində bu böyük tarixi proseslərdən ayrı deyildi. O, bölgənin Talış xanlığı ilə bağlılığından, XIX əsrdə çar Rusiyasının hakimiyyətinin bərqərar olmasından sonra inzibati və sosial dəyişikliklərdən, ayrı-ayrı kəndlərin taleyindən, insanların ata-baba yurdlarından köçürülməsi və məskunlaşma proseslərinin yaddaşımızda buraxdığı izlərdən danışardı. Bu mövzuların bir hissəsini bizə birbaşa mühazirə şəklində deyil, sanki bir mesaj, bir işarə, bir sual formasında çatdırırdı. Sonradan oxuduğum mənbələrdə həmin sualların arxasında daha böyük tarixi mənzərənin dayandığını anladım. Çar Rusiyasının XIX əsrdə Cənubi Qafqazda apardığı köçürmə və məskunlaşdırma siyasəti də həmin geniş imperiya siyasətinin tərkib hissəsi idi.
Bəlkə də Heybət müəllimin ən böyük xüsusiyyəti elə bundan ibarət idi: o, bizə hər şeyi hazır şəkildə vermirdi. Bəzən bir fakt söyləyir, ardınca sual qoyur, sonra kitab göstərirdi. Sanki deyirdi: “Araşdır, özün tap, özün nəticə çıxar.” Bu gün geriyə baxanda anlayıram ki, onun dərslərinin ən qiymətli tərəfi də məhz bu imiş.
O, biliyi özündə saxlayan deyil, onu paylaşdıqca zənginləşdirən ziyalılardan idi.
Bəlkə də əsl müəllimlik elə budur: şagirdinə yalnız cavab vermək deyil, ona doğru sualı verməyi öyrətmək; yalnız yol göstərmək deyil, öz yolunu tapmaq cəsarəti aşılamaq; yalnız kitab oxutmaq deyil, kitabın arxasındakı həqiqəti axtarmaq həvəsi yaratmaq.
Heybət müəllimin həyat və fəaliyyətini xatırlayarkən insan bir daha əmin olur ki, müəllimin ən böyük əsəri yazdığı kitab və ya keçdiyi dərslərin sayı deyil. Onun ən böyük əsəri yetişdirdiyi insanlardır. Şagirdlərinin yaddaşında, dünyagörüşündə, elmə və tarixə münasibətində yaşayan müəllim əslində öz pedaqoji ömrünü davam etdirir.
Heybət Gülümovun zəngin kitabxanasının qapıları şagirdləri üçün necə açıq idisə, onun biliyə, elmə və tarixə aparan yolu da daim açıq idi. Bu yolun işığında böyüyən hər bir şagird onun müəllimlik irsinin bir parçasıdır. Və belə müəllimlər unudulmur. Çünki onlar sadəcə dərs demirlər — insanın düşüncəsinə, yaddaşına və mənəvi dünyasına toxunurlar.
Heybət müəllim haqqında ən böyük həqiqət də, yəqin ki, budur: o, tarix öyrədən müəllim olmaqla yanaşı, şagirdlərinə öz tarixini anlamağı və öz yolunu tapmağı öyrədən bir ziyalı idi...
MƏKANIN CƏNNƏT, RUHUN ŞAD OLSUN, MÜƏLLİMİM!
