İGİD TEYMURLU
BİR KƏNDİN FACİƏSİ FONUNDA GÖZLƏNİLƏN ÜMİD
Bəzən bir kəndin taleyini anlamaq üçün uzun hesabatlara, statistik rəqəmlərə ehtiyac qalmır. Bağlı qapılar, səssiz həyətlər, baxımsız qalan torpaqlar və insan səsinə həsrət küçələr hər şeyi deyir. Yardımlının Odurağaran kəndində yaşananlar təkcə bir yaşayış məntəqəsinin problemi deyil, kəndlərin gələcəyini düşündürən ciddi sosial məsələnin ağrılı mənzərəsidir.
YARDIMLI KƏND-KƏND, ODURAĞARAN İSƏ EV-EV BOŞALIR. Bir vaxtlar həyətlərindən uşaq səsləri gələn, ocaqlarında yemək bişən, torpağında ruzi yetişən kənd bu gün səssizliyin, köçün və narahatlığın kölgəsində qalır. Hər bağlı qapı bir ailənin yoxluğu, hər boş həyət bir yarımçıq qalmış həyat hekayəsi, hər tərk edilmiş ev isə kəndin gələcəyindən qoparılan bir parçadır.
Vaxtilə səhər tezdən həyət-bacada işə başlayan, mal-qarasını otlağa aparan, torpağını əkib-becərən, axşam qonşusu ilə hal-əhval tutan insanların yaşadığı bu məkan indi əvvəlki canlılığını itirmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. Bəzi evlərin pəncərələri qaranlıqdır, həyətləri kol-kos basıb, qapıları isə uzun müddətdir açılmır. Evlər qalır, torpaq qalır, xatirələr qalır, amma o evlərə həyat verən insanlar bir-bir azalır.
Ən ağrılı məqam budur ki, kənd bir gündə boşalmır. Kəndi boşaldan yalnız köç deyil. Kəndi boşaldan illərlə yığılan problemlər, qarşılanmayan ehtiyaclar, işsizlik, məhdud xidmət imkanları, çətin yollar və sabaha inamın zəifləməsidir.
İnsan doğulduğu torpağı, ata-babasının yurdunu, uşaqlıq xatirələrini asanlıqla tərk etmir. Heç kim illərlə zəhmət çəkdiyi həyətini, əkib-becərdiyi torpağını, qonşularını, qohumlarını ürəyi istədiyi üçün geridə qoymur. İnsan çox vaxt yaşamaq, işləmək, övladına daha yaxşı gələcək qurmaq üçün gedir. Deməli, Odurağarandan başlayan köçün arxasında təkcə insanların seçimi deyil, onların qarşısında dayanan sosial və iqtisadi reallıqlar da var.
Bir kəndin boşalması sadəcə əhalinin azalması deyil. Bu, bir həyat tərzinin, bir yaddaşın, bir gələcəyin tədricən itirilməsidir.
İKİ KİLOMETRLİK YOL - KƏND SAKİNİ ÜÇÜN BÖYÜK SINAQ
Odurağaranın problemlərini anlamaq üçün uzağa getməyə ehtiyac yoxdur. Kəndin mərkəzi yola çıxışı təxminən iki kilometrdir. Amma sakinlərin bildirdiyinə görə, həmin məsafə onların gündəlik həyatında ciddi maneəyə çevrilib. Yolun vəziyyəti nəqliyyatı çətinləşdirir, kəndə gedib-gəlməyi əlavə xərcə və əziyyətə çevirir. Sakinlərin sözlərinə görə, taksi xidmətinə möhtac qalanlar iki kilometrdən də az məsafə üçün 15 manat ödəməli olurlar.
İki kilometr! Kənardan baxanda kiçik görünən bu məsafə kənd sakini üçün bəzən böyük bir problemin adına çevrilir.
Ailəsini dolandırmaq üçün çalışan insan qazancının bir hissəsini yol xərcinə verməli olursa, pensiya ilə dolanan yaşlı adam gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaq üçün əlavə pul xərcləyirsə, məktəbə gedən uşağın yolu valideynləri üçün narahatlıq mənbəyinə çevrilirsə, burada söhbət təkcə asfalt örtüyündən getmir. Söhbət insanların normal həyat şəraitindən, təhlükəsizliyindən və xidmətlərə çıxış imkanından gedir.
Yağış yağanda yolun vəziyyəti necə olur? Qışda qar və palçıq hərəkəti çətinləşdirəndə sakinlər hansı çətinliklərlə üzləşirlər? Təcili tibbi yardım lazım gələndə xəstəni vaxtında həkimə çatdırmaq mümkün olurmu? Məktəbə gedən uşaqların, rayon mərkəzinə işləməyə gedən insanların, gündəlik ehtiyacları üçün kənddən çıxmalı olan sakinlərin yolu nə dərəcədə rahat və təhlükəsizdir?
Bu suallar cavab tələb edir. Çünki kəndin yol problemi sakinlərin gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərir.
Yol yaxşı deyilsə, kəndə nəqliyyatın gəlişi çətinləşir. Nəqliyyat çətinləşirsə, insanların vaxtı və pulu itir. Təsərrüfat məhsullarını bazara çıxarmaq, tikinti materialı gətirmək, məişət ehtiyaclarını qarşılamaq əlavə əziyyətə çevrilir. Beləliklə, bir infrastruktur problemi başqa sosial çətinlikləri də öz ardınca gətirir.
Bəs bu şəraitdə gənc ailə kənddə necə gələcək qursun? Övladlarının təhsili, sağlamlığı və gündəlik ehtiyacları barədə daim narahat olan valideyn sabaha necə arxayın baxsın?
Bəzən bir kəndin həyatında dönüş yaratmaq üçün yüz kilometrlərlə yol çəkmək lazım gəlmir. Bəzən cəmi iki kilometrlik yolu qaydaya salmaq belə insanların həyatını əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşdirə bilər.
Ona görə də Odurağaranın yol məsələsi yenidən araşdırılmalı, aidiyyəti qurumlar vəziyyətə yerində baxmalı, təmir üçün konkret tədbirlər planı hazırlanmalıdır. Sakinlərin gözlədiyi yalnız problemin dinlənilməsi deyil, onun həllinə doğru real addımların atılmasıdır.
QAZ YOXDUR, TİBBİ MƏNTƏQƏ YOXDUR, İŞ İMKANLARI MƏHDUDDUR...
Kəndin problemi yol ilə bitmir. Əslində, yol məsələsi daha geniş sosial çətinliklərin yalnız görünən tərəfidir. Odurağaranın gələcəyini düşünərkən qaz təminatı, tibbi xidmət, məşğulluq, təhsil, nəqliyyat və digər gündəlik ehtiyaclar birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.
Sakinlərin qaldırdığı əsas məsələlərdən biri qaz təminatıdır. Müasir dövrdə yaşayış məntəqəsinin qazla təmin olunması sadəcə məişət rahatlığı hesab edilməməlidir. Bu, ailələrin gündəlik xərclərinə, qış aylarında istilik imkanlarına və ümumi yaşayış şəraitinə təsir edən mühüm amildir.
Qışın sərt keçdiyi bir bölgədə ailələr istilik problemini necə həll etməlidir? Yanacaq əldə etmək əlavə xərc və zəhmət tələb edirsə, bu yük xüsusilə aztəminatlı ailələrin, yaşlı insanların və uşaqlı ev təsərrüfatlarının üzərinə daha ağır düşmürmü?
Bir tərəfdən gəlir imkanları məhdud, digər tərəfdən gündəlik xərcləri çox olan ailə üçün hər əlavə xərc ciddi məsələdir. Kənddə yaşayış şəraiti şəhərlə müqayisədə daha çətin olduqda isə bu çətinliklər bir-birini tamamlayaraq insanların köçmək qərarına təsir göstərə bilər.
Tibbi xidmət məsələsi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Kənddə daimi tibbi məntəqənin olmaması və ya ilkin tibbi xidmətə çıxışın məhdudluğu sakinlərin narahatlığını artırırsa, bu problem müvafiq qurumlar tərəfindən ətraflı araşdırılmalıdır.
Xəstələnən yaşlı insan, qəfil ağrısı başlayan sakin, tibbi yardıma ehtiyacı olan uşaq ilk növbədə həkimə yaxın olmalıdır. İnsan sağlamlığı məsələsində məsafə və nəqliyyat çətinliyi əlavə riskə çevrilməməlidir.
Əlbəttə, hər kənddə ayrıca tibb müəssisəsinin yaradılması məsələsi əhalinin sayı, coğrafi şərait və xidmət imkanları nəzərə alınmaqla qiymətləndirilə bilər. Ancaq hansı model seçilməsindən asılı olmayaraq, sakinlərin ilkin tibbi yardıma vaxtında və əlçatan şəkildə çatması təmin edilməlidir. Əgər daimi tibb məntəqəsi mümkün deyilsə, səyyar tibbi xidmət və digər alternativlər nəzərdən keçirilməlidir.
Bəs iş imkanları?
Kəndin boşalmasının ən mühüm səbəblərindən biri də insanların öz doğma torpaqlarında dolanışıq imkanlarının məhdud olmasıdır. Gənc ailə yaşamaq üçün gəlir əldə etməlidir. Gənc işləməli, ailə qurmalı, övlad böyütməli, sabahını planlaşdırmalıdır. Əgər kənddə əmək qabiliyyətli insanlar üçün uyğun iş imkanları yoxdursa, onlar dolanışıq naminə başqa yaşayış məntəqələrinə üz tutmağa məcbur qalırlar.
Bir gənc kənddə qalmaq istəyir, amma iş tapa bilmir. Digəri təsərrüfat qurmaq istəyir, lakin məhsulunu bazara çıxarmaqda çətinlik çəkir. Başqa biri ailəsini dolandırmaq üçün şəhərə köçür. Əvvəl bir nəfər gedir, sonra həyat yoldaşı və uşaqları, daha sonra isə ailənin digər üzvləri. Bir müddət sonra həmin evdə yalnız bağlı qapı qalır.
Beləliklə, işsizlik təkcə iqtisadi problem olaraq qalmır. O, ailələrin parçalanmasına, gənclərin kənddən uzaqlaşmasına, əhalinin yaşlanmasına və kəndin sosial həyatının zəifləməsinə gətirib çıxara bilər.
Odurağaranın gələcəyini qorumaq üçün yalnız mövcud problemləri sadalamaq kifayət deyil. Kənddə hansı təsərrüfat sahələrinin inkişaf etdirilə biləcəyi, əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olan insanlara hansı dəstəyin göstərilə biləcəyi, yerli məhsulların satış imkanlarının necə yaxşılaşdırılacağı da araşdırılmalıdır.
Kənddə yaşamaq insan üçün seçimə çevrilməlidir, məcburiyyətə yox. İnsan orada qalmağı yalnız doğma yurda bağlılığına görə deyil, normal yaşamaq və ailəsini dolandırmaq imkanına görə də seçə bilməlidir.
KƏNDİ BOŞALDAN TƏK BİR PROBLEM DEYİL, PROBLEMLƏRİN TOPLUSUDUR
Odurağaranın vəziyyətinə ayrı-ayrı çətinliklər kimi baxmaq məsələnin mahiyyətini tam açmır. Yolun bərbad vəziyyəti, qaz təminatı ilə bağlı çətinliklər, tibbi xidmətə çıxış, iş imkanlarının məhdudluğu və digər ehtiyaclar bir-birindən təcrid olunmuş problemlər deyil.
Bunlar eyni həyatın içində birləşir və ailələrin qərarlarına təsir göstərir.
Təsəvvür edək: kənddə yaşayan bir ailənin gənc üzvü işləmək üçün rayon mərkəzinə getməlidir. Yol çətindir, nəqliyyat xərci yüksəkdir, iş imkanları isə məhduddur. Ailənin uşaqları təhsil almalıdır, yaşlı üzvlərin tibbi xidmətə ehtiyacı var, qışda istilik məsələsi də əlavə xərc yaradır. Bu ailə bütün çətinlikləri illərlə öz gücü hesabına həll etməyə çalışır. Amma bir nöqtədə belə bir sual qarşısında qalır: burada qalmaq, yoxsa başqa yerə köçmək?
Bu sualın cavabı çox vaxt insanın ürəyindən deyil, imkanlarından asılı olur.
Məhz buna görə kəndlərin boşalmasına yalnız demoqrafik dəyişiklik kimi baxmaq düzgün olmaz. Burada sosial müdafiə, infrastruktur, məşğulluq, səhiyyə və regional inkişaf məsələləri bir-birinə bağlıdır.
Kənddə əhali azalanda məktəblilərin sayı da azala bilər, yerli ticarət zəifləyə bilər, təsərrüfat fəaliyyətinin davamlılığı pozula bilər. Kəndin sosial həyatı zəiflədikcə orada qalan insanların gündəlik həyatı da çətinləşə bilər. Nəticədə yeni köçlər üçün zəmin yaranır.
Bu, bir növ qapalı dövrəyə çevrilir: yaşayış şəraiti çətinləşir, insanlar köçür, əhali azalır, yerli iqtisadi fəaliyyət zəifləyir və kənddə qalmaq daha da çətinləşir.
Bu dövrəni qırmaq mümkündürmü? Əlbəttə, mümkündür. Bunun üçün problemlər vaxtında müəyyən edilməli, prioritetlər düzgün seçilməli, aidiyyəti qurumların işi əlaqələndirilməli və nəticələr davamlı şəkildə izlənilməlidir.
Ən əsası, kənd sakinləri yalnız problemdən şikayət edən insanlar kimi deyil, həmin ərazinin gələcəyinin qurulmasında iştirak edən tərəfdaşlar kimi qəbul olunmalıdırlar.
YENİ İCRA BAŞÇISINDAN GÖZLƏNTİ: DİQQƏT, ƏDALƏTLİ YANAŞMA VƏ REAL NƏTİCƏ
Bu gün Yardımlıda yeni rəhbərliyə ünvanlanan ümidli çağırışın mahiyyəti də məhz budur.
Yeni icra başçısının fəaliyyətinə ümidlə baxan sakinlər inanmaq istəyirlər ki, kəndlərin problemləri kabinetlərdən görünən rəqəmlərlə deyil, yerində müşahidə, sakinlərlə açıq söhbət və konkret tədbirlərlə qiymətləndiriləcək. Onlar istəyirlər ki, ucqar kəndlərin səsi eşidilsin, illərdir həllini gözləyən məsələlər diqqətdən kənarda qalmasın, kiçik görünən problemlərin arxasında dayanan böyük sosial çətinliklər vaxtında görülsün.
Bu çağırış kimisə ittiham etmək üçün deyil. Məqsəd yeni rəhbərliyin diqqətini kənd sakinlərinin gündəlik həyatına birbaşa təsir edən məsələlərə yönəltmək, həllini gözləyən problemlərin həlli üçün imkanların səfərbər olunmasına nail olmaqdır.
Yeni icra başçısından gözlənti böyük, amma tələblər aydındır: Odurağaranın problemləri yerində araşdırılsın, sakinlər dinlənilsin, aidiyyəti qurumlarla iş aparılsın və hər məsələ üzrə real imkanlara uyğun konkret addımlar müəyyənləşdirilsin.
İlk növbədə, kəndin mərkəzi yola çıxışının vəziyyəti qiymətləndirilməli, təmir və ya bərpa işlərinin hansı müddətdə həyata keçirilə biləcəyi müəyyənləşdirilməlidir. Qaz təminatı məsələsi müvafiq qurumlarla birlikdə araşdırılmalı, tibbi xidmətə çıxışın yaxşılaşdırılması üçün mümkün variantlar nəzərdən keçirilməlidir. Eyni zamanda, kənd sakinlərinin məşğulluq imkanlarının artırılması və təsərrüfat fəaliyyətinin dəstəklənməsi istiqamətində təkliflər hazırlanmalıdır.
Bu məsələlərin hamısının bir gündə həllini gözləmək real olmaz. Bəzi problemlər maliyyə və texniki imkanlar, bəzi məsələlər isə müxtəlif qurumların iştirakı tələb edir. Ancaq insanların haqlı gözləntisi odur ki, problemlər diqqətlə araşdırılsın, həlli üçün ardıcıl iş görülsün və görülən tədbirlər barədə ictimaiyyətə aydın məlumat verilsin.
Çünki vətəndaş üçün ən mühüm göstərici vədin böyüklüyü deyil, nəticənin görünməsidir.
Yeni rəhbərlik Odurağarana səfər edib sakinlərlə görüşsə, onların problemlərini birbaşa öz dillərindən eşitsə, kəndin ehtiyaclarını yerində qiymətləndirsə, bu, həm mövcud vəziyyətin düzgün anlaşılmasına, həm də vətəndaşlarla yerli idarəetmə arasında etimadın möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər.
Bəzən bir kənd sakininin dərdini dinləmək, onun yaşadığı çətinliyi öz gözləri ilə görmək və məsələnin həlli üçün məsul şəxslərə konkret tapşırıqlar vermək böyük dəyişikliklərin başlanğıcı olur.
Yardımlının ucqar kəndləri də diqqətə, qayğıya və inkişaf imkanlarına layiqdir. Rayon mərkəzindən uzaqda yerləşmək insanın xidmətlərə çıxışını, təhlükəsizliyini və normal yaşayış şəraitini ikinci dərəcəli məsələyə çevirməməlidir.
Odurağaran yeni icra başçısından möcüzə gözləmir. Sakinlərin gözləntisi diqqət, ədalətli yanaşma, açıq ünsiyyət və nəticəyə hesablanmış fəaliyyətdir.
ODURAĞARANIN SAKİNLƏRİ YALNIZ YOL İSTƏMİRLƏR - ONLAR YAŞAMAQ ÜÇÜN İMKAN İSTƏYİRLƏR
Məsələnin ən vacib tərəfi də budur: Odurağaranın problemi yalnız bir yolun çəkilməsindən ibarət deyil. Yolun düzəlməsi zəruridir, amma təkbaşına bütün problemləri aradan qaldırmayacaq. Kənddə yaşamağı mümkün və cəlbedici edən bütöv bir şərait formalaşdırılmalıdır.
İnsan kənddə qalmaq üçün işləmək imkanı görməlidir. Ailəsini dolandıracağına inanmalıdır. Övladının təhsilinə, sağlamlığına və təhlükəsizliyinə görə həddindən artıq narahat olmamalıdır. Qış gələndə istilik problemini, xəstəlik yarananda tibbi xidmətə çıxışı, gündəlik səfərlərdə isə nəqliyyat çətinliyini düşünərək yaşamağa məcbur qalmamalıdır.
Kəndin inkişafı yalnız yol, qaz və digər infrastruktur layihələri ilə ölçülmür. İnfrastruktur insanların həyatını yaxşılaşdırdığı, iqtisadi fəaliyyətə imkan yaratdığı, gənclərin gələcəyini öz doğma torpaqlarında qurmasına şərait yaratdığı zaman həqiqi inkişafdan danışmaq mümkündür.
Bu baxımdan Odurağaran üçün kompleks yanaşmaya ehtiyac var. Kəndin ehtiyacları müəyyənləşdirilməli, ən təxirəsalınmaz problemlər prioritetləşdirilməli, görüləcək işlər mərhələlər üzrə planlaşdırılmalıdır. Sakinlər də bu prosesdə iştirak etməli, təkliflərini çatdırmaq və görülən işlərin nəticəsini izləmək imkanına malik olmalıdırlar.
Yardımlının kəndləri rayonun yalnız coğrafi ərazisi deyil. Onlar bu torpağın tarixi, mədəniyyəti, əmək ənənələri və gələcəyidir. Hər kənddə yaşayan ailənin, hər gəncin, hər yaşlı insanın taleyi rayonun ümumi sosial mənzərəsinin bir hissəsidir.
Kəndlər boşalanda yalnız evlər boş qalmır. Torpaq sahiblərini, təsərrüfatlar əmək qüvvəsini, küçələr insan səslərini, ailələr isə doğma mühitlərini itirirlər. Bir müddət sonra kəndin dünəni ilə bu günü arasındakı fərq daha da böyüyür.
Odur ki, Odurağaranın vəziyyəti bu gün diqqətlə araşdırılmalı, mövcud çətinliklər sabaha saxlanılmamalıdır. Çünki vaxtında atılmayan addımların nəticəsi bəzən illərlə bərpa olunmayan itkilərə çevrilir.
SON SÖZ: BU KƏNDİN QAPILARI BİR DƏ BAĞLANMASIN
Bu gün Odurağaranın boşalan evlərinə, səssizləşən küçələrinə baxanda insan istər-istəməz düşünür: görəsən, vaxtında lazımi addımlar atılsaydı, neçə ailə öz yurdunda qala bilərdi? Neçə gənc başqa yerdə iş axtarmaq əvəzinə doğma kəndində gələcək qurardı? Neçə həyət yenidən canlanar, neçə ocağın tüstüsü kəsilməzdi?
Bu sualların cavabı yalnız keçmişdə axtarılmamalıdır. Əsas məsələ bundan sonra nə ediləcəyidir.
Yardımlının yeni rəhbərliyi üçün Odurağaranın problemləri kəndlərin sosial vəziyyətini yerində öyrənmək, sakinlərin ehtiyaclarını müəyyənləşdirmək və real nəticələrə hesablanmış fəaliyyətə başlamaq baxımından mühüm bir fürsət ola bilər. Bu fürsətdən istifadə edilməsi kənd sakinlərinin gözləntilərinə cavab verməklə yanaşı, digər ucqar yaşayış məntəqələrinin problemlərinin də sistemli şəkildə araşdırılmasına təkan verə bilər.
Sakinlər ümid edirlər ki, yeni icra başçısı Odurağaranın səsini eşidəcək, kəndin problemlərinə diqqətlə yanaşacaq və onların həlli istiqamətində aidiyyəti qurumlarla əməli iş aparacaq. Bu ümidin əsası böyük vədlər deyil, vətəndaşın gündəlik həyatında hiss edəcəyi dəyişikliklərdir.
İki kilometrlik yolun qaydaya salınması, qaz təminatı məsələsinin irəli aparılması, tibbi xidmətə çıxışın yaxşılaşdırılması, məşğulluq imkanlarının araşdırılması — bunların hər biri kəndin həyatına müsbət təsir göstərə biləcək konkret addımlardır.
Əgər kənd sakini yaşadığı yerdə normal həyat qurmaq üçün real imkan görərsə, köçmək məcburiyyəti də zəifləyə bilər. Əgər gənc öz gələcəyini doğma torpağında quracağına inanarsa, kəndin sabahı üçün də ümid yaranar.
Bu gün Odurağaranın ehtiyacı yalnız problemlərinin sadalanması deyil, onların həlli üçün iradə, planlı fəaliyyət və davamlı diqqətdir.
Yardımlı boşalmasın! Odurağaran unudulmasın!
Bu çağırış kiməsə qarşı deyil, kəndin gələcəyi naminə səslənir. Məqsəd kimisə günahlandırmaq yox, problemi görünən etmək, çıxış yollarını müzakirəyə çıxarmaq və məsul qurumların diqqətini insanların real ehtiyaclarına yönəltməkdir.
Yeni icra başçısından gözlənti məhz budur: kəndlərə diqqət, sakinlərə qayğı, problemlərə həssas yanaşma və görülən işlərin nəticəsi.
Çünki bir kəndi yaşatmaq yalnız evləri qorumaq demək deyil. Bir kəndi yaşatmaq orada yaşayan insanın ümidini qorumaqdır.
Odurağaranın qapıları bağlanmasın, ocaqları sönməsin, küçələri yenidən insan səsləri ilə dolsun. Bu kəndin gələcəyi hələ yazılmayıb. Əsas məsələ odur ki, onun sakinləri həmin gələcəyi öz doğma torpaqlarında qurmaq imkanını itirməsinlər.
